تصور غلط رایج در مورد کودکان تیزهوش این است که استعدادهایشان تا بعد از شروع مدرسه آشکار نمیشود. درواقع، ویژگیهای تیزهوشی را در صورت دانستن نشانههای آنها میتوان در کودکان نوپا و حتی در نوزادان تشخیص داد. این ویژگیهای شامل موارد زیر هستند:
- هشیاری مفرط یا اینکه همیشه به اطراف نگاه میکنند
- نیاز کمتر به خواب در مقایسه با سایر کودکان
- نیاز به تحریک مداوم در هنگام بیدار شدن
- توانایی تقلید صداها زودتر از سایر کودکان
- میزان حساسیت خیلی زیاد به صداها، بوها، بافتها و مزهها و همچنین واکنش غیرمنتظره شدید نسبت به موارد ناخوشایند
لازم نیست کودک تیزهوش همه این ویژگیها را دشته باشد، ولی بیشتر کودکان تیزهوش بیش از یک ویژگی را نشان میدهند.
نیاز به تحریک ذهنی
یک نشانه مهم تیزهوشی در نوزادان، نیاز به تحریک ذهنی است. در حقیقت برای کودکان تیزهوش عجیبوغریب نیست که در صورت عدم تحریک مداوم، بیقرار شوند و گریه کنند.
والدین اغلب از رفتار بچههایشان که نق زدن و گریه هایشان تمامی ندارد، ناراحت هستند. درحالیکه بعضی مردم این رفتار کودکان را نوعی صفت شخصیتی میدانند و اعتقاد دارند بچههایی که نق میزنند و یا چیزی درخواست میکنند بهتر از بچههایی هستند که هیچگونه تحرکی ندارند.
به آن اینگونه نگاه کنید: نوزادان قادر به حرکت نیستند و فقط چیزی را که دقیقاً رو به روی آنها قرار میگیرد میبینند. در برخی موارد ممکن است یک سقف خالی وجود داشته باشد. حتی اگر موبایلی را روی گهواره نصب کنید، تغییرناپذیری تصویر ممکن است تحریک کافی برای کودک تیزهوشی که علاقه به کشف جدید دارد، فراهم نکند.
چگونه میتوانیم بگوییم یک کودک تیزهوش است؟!
هیچ قانون سخت و سریع برای تشخیص تیزهوشی در نوزادان وجود ندارد. اغلب زمانی میتوانید بگویید کودک تیزهوش است که صدا یا آهنگ جدید اثر آرامبخش فوری روی کودک داشته باشد. بااینحال، با گذشت زمان ممکن است همین آهنگ یا صدا کمتر اثرگذار شود یا در کل اثرگذاری خود را از دست بدهد. سرعتی که این کار اتفاق میافتد، اغلب نشانگر تیزهوشی است.
در مواقع دیگر اگر چهره کودک را به جهتهای مختلف برگردانید، یا چیز جدیدی برای تماشا در اختیارش بگذارید کودک آرام میگیرد.
والدین کودکان تیزهوش اغلب میگویند زمانی که بچههایشان، کودک بودند آنها مجبور بودند هر بیست دقیقه یکبار کودک را حرکت دهند تا گریه نکند.
نتایج پژوهشها در مورد تیزهوشی
برخی مطالعات سعی کردهاند مشخص کنند که آیا ویژگیهای خاصی در نوزادان وجود دارد که حاکی از تیزهوشی است. بسیاری از آنها بر مفاهیم خوگیری تمرکز کردهاند، که در آن کودک نسبت به محرکهای آشنا کمتر توجه میکند، محرکهای جدید را ترجیح میدهند و به این محرکها بیشتر توجه میکنند.
یکی از این مطالعات که جزء پژوهشهای بنیادی در مورد تیزهوشی محسوب میشود، نشان داد نوزادان خاصی که سریعتر از سایرین به محرک جدید خوگیری نشان میدهند، اطلاعات حسی را به روشهای متفاوت جذب و حفظ میکنند. نوزادان همچنین ترجیح بیشتری برای محرکهای ناآشنا در مقایسه با کسانی که بهطرف محرکهای آشنا کشیده میشوند، نشان میدهند.
از طرفی، همان نوزادان به محرکهای جدید برای مدتزمان طولانیتر در مقایسه با آنهایی که یا تمرکز خود را تغییر دادهاند یا در پاسخ خودشان غیر خاص بودند توجه کردند. این نشان میدهد که نوزادان ظرفیت بیشتری برای تبدیل احساساتشان به شناخت داشتند (فرایند ذهنی کسب دانش و درک از طریق تفکر، تجربه و حواس).
محققان در ارزیابی نهایی خود گزارش کردند که در هشتسالگی این کودکان بر اساس تستهای هوشی استاندارد بهعنوان تیزهوش شناسایی شدند.
اگرچه نباید اینطور استنباط شود که همیشه بیقراری کودک، نشانه ذاتی تیزهوشی است، ولی این ممکن است طرز توجه ما به نوزادانی که آرامتر هستند یا در مقایسه با دیگران چیزهای جدیدی را درخواست میکنند، تغییر دهد.
در پایان میتوان گفت که تیزهوشی ممکن است چیزی بیش از یک محیط غنی درباره منزل باشد؛ ممکن است این یک صفت ذاتی باشد که لازم است ما بهصورت فعال شناسایی، پرورش و حمایت کنیم.
کارول بینبریج، ۲۰۲۰
مترجم: فاطمه سید بافتوت، ۱۳۹۹
ویراستار: دکتر اکبر رضایی روانشناس تبریز
