روانشناسی انگیزش در آموزشوپرورش
نظریهها، پژوهشها و الگوها
مؤلف:
دانشیار گروه روانشناسی دانشگاه پیام نور
ناشر: انتشارات آیدین
پیشگفتار ویرایش اول
چرا شما برخی از کلاسها را بیشتر از دیگر کلاسهایتان دوست دارید؟ و چرا شما از فعالیتهای خاصی نظیر بازیهای رایانهای، ورزش، گوش دادن به موسیقی یا خواندن لذت میبرید؟ پاسخ این سؤالها به انگیزش مربوط میشود. بدون شک انگیزش بیشترین تأثیر را در یادگیری افراد دارد. زمانی که دانشآموزان مطالب را یاد میگیرند و مهارتهای بیشتری کسب میکنند، انگیزه مضاعفی پیدا میکنند تا به یادگیری خود ادامه دهند؛ بنابراین، درک انگیزش دانشآموزان بخش ضروری دانش حرفهای معلمان است.
همانند یادگیری، انگیزش نیز بهصورت مستقیم قابلمشاهده نیست، ولی تا حدودی میتوان آن را از شاخصهای رفتاری نظیر اظهارنظرهای افراد، انتخاب تکالیف و فعالیتهای هدفمند استنباط کرد. انگیزه یک مفهوم تبیینی است که به درک چرایی رفتار افراد به همان صورت که رفتار میکنند، کمک میکند.
اگرچه برخی از یادگیریهای ساده ممکن است بدون انگیزش یا با انگیزش کم اتفاق بیفتند، ولی انگیزش عامل بیشتر یادگیریهاست. دانشآموزان برانگیخته، به دستورالعملها توجه میکنند و در فعالیتهایی نظیر بسط و گسترش معنایی اطلاعات درگیر میشوند، مطالب را نظم و سازمان میدهند و سؤالاتی میپرسند. دانشآموزان برانگیخته در مواجهه با مطالب دشوار بهجای دست کشیدن از مطالعه، بیشتر تلاش میکنند. آنها ترجیح میدهند بیشتر وقت خود را صرف انجام تکالیف بکنند، در زمان فراغت، کتابهای موردعلاقه خودشان را میخوانند، مسائل و معماهایی حل میکنند و … . بهطور خلاصه، انگیزش، دانشآموزان را در فعالیتهایی درگیر میکند که یادگیری را تسهیل میبخشند. معلمان و والدین بر اهمیت انگیزش در یادگیری واقفاند و کارهای زیادی برای افزایش انگیزش دانشآموزان انجام میدهند.
در سالهای اخیر ما شاهد تحولات نظری و پژوهشی زیادی در حوزه روانشناسی انگیزش بودهایم. در این کتاب سعی شده است نظریههای تاریخی در مورد انگیزش بهصورت مختصر و دیدگاههای معاصر شناختی با تأکید بیشتر موردبحث قرار گیرند. در تدوین مطالب این اثر از منابع معروف موجود به زبان فارسی و لاتین استفاده شده است. امید است کتاب روانشناسی انگیزش بخشی از نیازهای استادان محترم و دانشجویان عزیز را در رشتههای علوم تربیتی و روانشناسی برآورده سازد. از دوستان گرامی خواهشمندم هرگونه نظر، انتقاد و پیشنهاد خودشان را برای ارتقای کیفیت بحثها در چاپهای بعدی با آدرسهای پست الکترونیکی akbar528@yahoo.com و akbar_rezaei@pnu.ac.ir با اینجانب در میان بگذارند. در پایان از زحمات تمامی عزیزانی که در صفحهآرایی و انتشار این اثر کمک کردهاند، نهایت تشکر و قدردانی را دارم.
اکبر رضایی
مهر ۱۳۹۴
پیشگفتار ویرایش دوم
ویرایش اول این کتاب در سال ۱۳۹۴ منتشر شد و از زمان انتشارش دو بار تجدید چاپ شد. لازم میبینم از تمامی همکارانی که در این مدت از این کتاب بهعنوان منبع درسی استفاده کردند تشکر و قدردانی کنم. حال که کتاب بعد از اصلاحات موردنظر بهصورت ویرایش دوم به چاپ میرسد بسیار خوشحالم و امیدوارم همچنان مورداستفاده همکاران و دانشجویان گرامی قرار گیرد. همچنان در انتظار پیشنهادها و نظرهای سازنده شما بزرگواران هستم.
در ویرایش جدید، تمام محتوای کتاب بازنگری و مطالب جدیدی به فصلها اضافه شد، برخی فصلها نیز بهصورت کلی مورد تجدیدنظر قرار گرفت. همچنین در ویرایش جدید به همه فصلها، هدفهای یادگیری، سؤالات خودآزمایی تشریحی و چندگزینهای و نیز تعریف اصطلاحات مهم در حاشیه کتاب در داخل کادر افزوده شد. علاوه بر اینها، اشتباهات تصحیح شدند. آقای دکتر احمد محمدی همکار عزیزمان در ویراستاری ادبی متن کمکهای شایانی به من کردهاند که از ایشان بابت تمامی زحمات سپاسگزاری میکنم. از ناشر محترم جناب آقای عباسپور نیز به خاطر دقت نظر، پیگیریهای مستمر و فراهم آوردن امکانات لازم برای چاپ بهموقع کتاب روانشناسی انگیزش تشکر و قدردانی میکنم.
اکبر رضایی
مرداد ۱۳۹۶
فهرست کلی مطالب
عنوان صفحه
پیشگفتار مؤلف
فصل ۱ مقدمهای بر مطالعه انگیزش
فصل ۲ دیدگاههای تاریخی
فصل ۳ انگیزش پیشرفت
فصل ۴ اِسنادها
فصل ۵ نظریه شناختی اجتماعی
فصل ۶ جهتگیریهای هدف
فصل ۷ انگیزش درونی
فصل ۸ هیجانهای پیشرفت
فصل ۹ الگوی کلاسی ایگن و کاوچک
فهرست منابع
پیوستها
فهرست تفصیلی مطالب
عنوان صفحه
پیشگفتار ویرایش دوم
پیشگفتار ویرایش اول
فصل ۱: مقدمهای بر مطالعه انگیزش
اهداف یادگیری
تعریف
انگیزش درونی و بیرونی
مطالعه نظامدار انگیزش
کارکردهای نظریه
اجرای پژوهش
راهبردهای پژوهشی
پژوهش توصیفی
پژوهش همبستگی
پژوهش آزمایشی
پژوهش کیفی
پژوهش میدانی و آزمایشگاهی
سنجش انگیزش
شاخصهای انگیزش
روشهای سنجش انگیزش
مشاهدات مستقیم
درجهبندی بهوسیله دیگران
گزارشهای شخصی
خلاصه فصل
سؤالات خودآزمایی تشریحی
سؤالات خودآزمایی چندگزینهای
فصل ۲: دیدگاههای تاریخی
اهداف یادگیری
انگیزش و بقا
نظریه سائق
نظریههای شرطیسازی
شرطیسازی کلاسیک
پیوند گرایی
شرطیسازی کنشگر یا عاملی
نظریههای همسانی شناختی
نظریه تعادل
ناهمخوانی شناختی
کاهش دادن ناهماهنگی
نظریههای انسانگرایی
نظریه سلسلهمراتب نیازهای مازلو
نیازهای اساسی یا کمبود
فرانیازها یا نیازهای مربوط به رشد و بالندگی
کاربردها
محدودیتها و انتقادها
نظریه راجرز
اصطلاحات اصلی نظریه راجرز
اصول نظریه راجرز
نیاز به توجه مثبت
انسانگرایی در کلاس درس
ارزیابی پدیدارشناسی راجرز
خلاصه فصل
سؤالات خودآزمایی تشریحی
سؤالات خودآزمایی چندگزینهای
فصل ۳: انگیزش پیشرفت
اهداف یادگیری
نظریه انتظار- ارزش
الگوی معاصر انگیزش پیشرفت
نظریه خود ارزشمندی
تکلیف درگیری و خود درگیری
آموزش انگیزش پیشرفت
خلاصه فصل
سؤالات خودآزمایی تشریحی
سؤالات خودآزمایی چندگزینهای
فصل ۴: اِسنادها
اهداف یادگیری
مکان کنترل
تحلیل ساده عمل
نظریه اسناد پیشرفت
عوامل علّی
ابعاد علّی
اثرات اسنادها
عوامل تأثیرگذار بر ماهیت اسنادها
درماندگی آموختهشده
برنامههای تغییر اسناد
خلاصه فصل
سؤالات خودآزمایی تشریحی
سؤالات خودآزمایی چندگزینهای
فصل ۵: نظریه شناختی اجتماعی
اهداف یادگیری
اهداف و انتظارات
مقایسه اجتماعی
ارزشها
خودکارآمدی
عوامل مؤثر بر خودکارآمدی
الگوها و خودکارآمدی
خودکارآمدی آموزشی
خودنظمدهی
خلاصه فصل
سؤالات خودآزمایی تشریحی
سؤالات خودآزمایی چندگزینهای
فصل ۶: جهتگیریهای هدف
اهداف یادگیری
انواع جهتگیریهای هدف
جهتگیری هدف تسلطی
جهتگیری هدف عملکردی
هدفهای اجتناب از کار
هدفهای اجتماعی
نتایج پژوهشها
باورها درباره توانایی
ذهنیت ثابت و رشدی
نتایج پژوهشها
پرورش جهتگیریهای هدف
خلاصه فصل
سؤالات خودآزمایی تشریحی
سؤالات خودآزمایی چندگزینهای
فصل ۷: انگیزش درونی
اهداف یادگیری
دیدگاههای اولیه
انگیزش اثربخشی (تسلطی)
ناهمخوانی
برانگیختگی
خود تعیینگری
نیاز به شایستگی
نیاز به خودپیروی
نیاز به ارتباط
سنجش و یادگیری: نقش سنجش در خود تعیینگری
پاداشها و انگیزش
روشهای افزایش انگیزش درونی
خلاصه فصل
سؤالات خودآزمایی تشریحی
سؤالات خودآزمایی چندگزینهای
فصل ۸: هیجانهای پیشرفت
اهداف یادگیری
تعریف اصطلاحات مرتبط
هیجانهای پیشرفت
ابعاد هیجانهای پیشرفت
پیشایندها و پیامدهای هیجانهای پیشرفت
چالشهای برای اندازهگیری هیجانهای پیشرفت
روشهای اندازهگیری هیجانهای پیشرفت
خلاصه فصل
سؤالات خودآزمایی تشریحی
سؤالات خودآزمایی چندگزینهای
فصل ۹: الگوی کلاسی ایگن و کاوچک
اهداف یادگیری
ایجاد کلاس تسلطمدار
الگویی برای افزایش انگیزش دانشآموزان
معلم: ویژگیهای شخصی که انگیزش برای یادگیری را افزایش میدهد
کارآمدی تدریس: باورهای معلمان درباره تدریس و یادگیری
الگودهی و اشتیاق: انتقال علاقه اصیل
دلسوزی و مهربانی: برآورده کردن نیازهای تعلق و ارتباط
انتظارات معلم: بهبود یادگیری و پیشرفت
جو یادگیری: ایجاد محیط برانگیزاننده
نظم و امنیت: کلاسها بهعنوان محیطهای امن برای یادگیری
موفقیت: رشد خودکارآمدی
چالش: افزایش ادراکهای شایستگی
درک تکلیف: افزایش احساس خودپیروی و ارزش
متغیرهای آموزشی: ایجاد علاقه به فعالیتهای یادگیری
تمرکز مقدماتی: جلبتوجه دانشآموزان
شخصیسازی: پیوند به زندگی دانشآموزان
درگیری: افزایش علاقه موقعیتی
سنجش و بازخورد: اطلاعاتی درباره پیشرفت و ایجاد علاقه
خلاصه فصل
سؤالات خودآزمایی تشریحی
سؤالات خودآزمایی چندگزینهای
فهرست منابع
پیوستها
۱٫ پرسشنامه هیجانهای پیشرفت ریاضی- مقطع ابتدایی ویژه پسران (رضایی، ۱۳۹۴)
۲٫ پرسشنامه هیجانهای پیشرفت ریاضی- مقطع ابتدایی ویژه دختران (رضایی، ۱۳۹۴)
۳٫ پرسشنامه هیجانهای پیشرفت ریاضی- مقطع متوسطه (رضایی، ۱۳۹۶)
۴٫ پرسشنامه هیجانهای پیشرفت برای دانشجویان دانشگاه (رضایی، ۱۳۹۲)
